By Το «ΟΧΙ», το αλβανικό μέτωπο, οι Ελληνες στρατιώτες στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου. Οι εικόνες αυτές έχουν συνδεθεί όσο λίγες με την 28η Οκτωβρίου και εξακολουθούν να κυριαρχούν στον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ογδόντα έξι χρόνια μετά, ωστόσο, το ενδιαφέρον των Ελλήνων φαίνεται να στρέφεται και σε όσα ακολούθησαν το «ΟΧΙ». Στις λιγότερο φωτισμένες, συχνά αντιφατικές και επώδυνες πλευρές της περιόδου: στον δωσιλογισμό και στη συνεργασία με τους κατακτητές, αλλά και στην Αντίσταση, στις εκτελέσεις αμάχων και στα χρόνια της Κατοχής.
Την απόσταση ανάμεσα σε όσα πιστεύουμε ότι έχουν μείνει στη συλλογική μνήμη και σε όσα θα θέλαμε να γνωρίσουμε καλύτερα «μέτρησε» η πανελλαδική έρευνα της πλατφόρμας People of Greece της εταιρείας QED, με τίτλο «Η μνήμη του πολέμου πέρα από το “ΟΧΙ”» που πραγματοποιήθηκε ενόψει της εθνικής επετείου.
Επικεντρωνόμαστε στην 28η Οκτωβρίου, την ημέρα της έναρξης του πολέμου για την Ελλάδα, την ημέρα του “ΟΧΙ”, και κάπου εκεί σταματά η μνήμη μας.
Σύμφωνα με τα ευρήματά της, το 73% των ερωτηθέντων εκτιμά ότι το «ΟΧΙ» και το αλβανικό μέτωπο κατέχουν κεντρική θέση στη συλλογική μνήμη, ενώ μόλις το 19% θεωρεί ότι οι περισσότεροι θυμούνται τον δωσιλογισμό και τη συνεργασία με τους κατακτητές. Οταν, ωστόσο, οι ερωτηθέντες καλούνται να απαντήσουν τι θα ήθελαν οι ίδιοι να γνωρίσουν καλύτερα, η εικόνα αντιστρέφεται. Ο δωσιλογισμός βρίσκεται στην πρώτη θέση με 39%, ακολουθούν η Αντίσταση με 35% και οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων με 34%, ενώ το «ΟΧΙ» υποχωρεί στο 20%.
«Η απόσταση παρουσιάζεται κυρίως σε ό,τι αφορά τις λιγότερο καθαρές πτυχές της περιόδου», επισημαίνει σε συνομιλία με την «Κ» ο Γιάννης Κωνσταντινίδης, αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και συντονιστής της πλατφόρμας People of Greece. «Φαίνεται ότι αντιμετωπίζουμε την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου περισσότερο ως ημερομηνία. Επικεντρωνόμαστε δηλαδή στην 28η Οκτωβρίου, την ημέρα της έναρξης του πολέμου για την Ελλάδα, την ημέρα του “ΟΧΙ”, και κάπου εκεί σταματά η μνήμη μας. Είναι σαν τα επόμενα ιστορικά γεγονότα να μην έχουν καταγραφεί».
Οπως εξηγεί ο ίδιος, η απόσταση αυτή συνδέεται τόσο με τον τρόπο διδασκαλίας της Ιστορίας όσο και με τη σταδιακή απώλεια της ζωντανής μνήμης. «Τα γεγονότα αυτά δεν έχουν καταγραφεί -με ευθύ τρόπο- από τους επίσημους εκπαιδευτικούς θεσμούς. Παράλληλα, καθότι είναι βιώματα και επομένως μνήμες που μεταδίδονται από στόμα σε στόμα και μέσω της οικογένειας, “της κουζίνας” όπως χαρακτηριστικά λέμε, παύουν σταδιακά να είναι μνήμες καθαρές και ισχυρές. Αυτό συμβαίνει διότι οι άνθρωποι που είχαν τα βιώματα έχουν φύγει ή τα τελευταία χρόνια φεύγουν από τη ζωή».
Η ηλικία φαίνεται να παίζει ρόλο και στον τρόπο με τον οποίο οι ερωτηθέντες αντιλαμβάνονται τη συλλογική μνήμη. Ενώ το «ΟΧΙ» παραμένει κυρίαρχο σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, οι μεγαλύτεροι αναφέρουν συχνότερα γεγονότα της Κατοχής. Οι συνθήκες της Κατοχής και ο λιμός συγκεντρώνουν 49% στους άνω των 55 ετών, έναντι 30% στους νεότερους, ενώ οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων αναφέρονται από το 46% των μεγαλυτέρων και το 29% των νεοτέρων.
Τα «ανοιχτά κεφάλαια» της Κατοχής
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πολιτικές διαφοροποιήσεις γύρω από τον δωσιλογισμό. Το 54% όσων αυτοτοποθετούνται στην Αριστερά δηλώνει ότι θα ήθελε να μάθει περισσότερα για τη συνεργασία με τους κατακτητές, έναντι 34% στο Κέντρο και 30% στη Δεξιά.
«Οπωσδήποτε υπάρχουν πλευρές της κατοχικής περιόδου που δεν έχουν βρει τη θέση τους στη δημόσια ιστορική αφήγηση. Ο δωσιλογισμός και η Αντίσταση είναι τέτοιες περιπτώσεις, όπως και το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων», σημειώνει ο κ. Κωνσταντινίδης.
Ο ίδιος εκτιμά ότι η διαφορετική στάση απέναντι στον δωσιλογισμό έχει πολιτικές προεκτάσεις. «Ειδικά η περίπτωση του δωσιλογισμού μοιάζει να είναι ένα κεφάλαιο που θέλει να ξεχάσει ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικής κοινής γνώμης και παρατηρούμε ότι για αυτό το κεφάλαιο ενδιαφέρονται περισσότερο να μάθουν οι αριστερόστροφοι και οι κεντρώοι και λιγότερο οι δεξιόστροφοι ψηφοφόροι».
Δεν ισχύει ωστόσο, το ίδιο για την Αντίσταση. Η επιθυμία για περισσότερη γνώση γύρω από αυτή δεν εμφανίζει στατιστικά σημαντικές πολιτικές διαφοροποιήσεις. Το ενδιαφέρον καταγράφεται στο 40% όσων τοποθετούνται στην Αριστερά, στο 35% στο Κέντρο και στο 31% στη Δεξιά.
«Εχει σημασία ότι δεν παρατηρούμε το ίδιο με την Αντίσταση, η οποία θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι θα ήταν πολιτικά χρωματισμένη», τονίζει ο καθηγητής. «Μοιάζει δηλαδή να είναι ένα κεφάλαιο για το οποίο υπάρχει επιθυμία να ανιχνευθεί περισσότερο από όλες τις πλευρές και νομίζω ότι αυτό είναι κάτι που πραγματικά θα ήταν ενδιαφέρον για τους ανθρώπους οι οποίοι σχεδιάζουν σχολικά προγράμματα».
Οι διαφορετικές πολιτικές αναγνώσεις γίνονται ακόμη πιο εμφανείς όταν οι ερωτηθέντες καλούνται να επιλέξουν το σημαντικότερο δίδαγμα της 28ης Οκτωβρίου. Συνολικά, το 39% προκρίνει την υπεράσπιση της πατρίδας, το 21% την αντίσταση στον φασισμό, το 20% την εθνική ενότητα και το 16% την αξία της ειρήνης. Ειδικότερα, για το 50% όσων αυτοτοποθετούνται στη Δεξιά, το σημαντικότερο μήνυμα είναι η υπεράσπιση της πατρίδας, ενώ στην Αριστερά προηγείται η αντίσταση στον φασισμό με 40%.
«Ενώ ενώνει συμβολικά, διχάζει ερμηνευτικά», παρατηρεί ο κ. Κωνσταντινίδης. «Τα γεγονότα είναι ίδια, αλλά αυτό που μετρά για τον καθένα μας ως το σημαντικότερο στο σήμερα είναι άλλο. Οι μεν το βλέπουν ως ευκαιρία να θυμηθούμε την αξία της εθνικής ενότητας και οι δε ως αντιφασιστική ευκαιρία».
Η προσήλωση στον συμβολισμό της επετείου, συμπληρώνει ο ίδιος, έχει περιορίσει την ουσιαστική κατανόηση της περιόδου. «Ακριβώς επειδή έχουμε σταθεί υπερβολικά στον συμβολισμό, έχουμε χάσει την ερμηνεία. Μένοντας στους συμβολισμούς χάνεις πράγματα όπως οι αντιφάσεις, οι διαφορετικές ερμηνείες που έχει η κοινωνία, η διαφορετικότητα εν γένει. Αυτό δεν έχει διδαχθεί, δεν έχει περάσει».
Το σχολείο και η ιστορική γνώση
Ενα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα αφορά τις πηγές από τις οποίες οι Ελληνες αντλούν τις γνώσεις τους για την περίοδο 1940-1944. Τα βιβλία βρίσκονται στην πρώτη θέση, με το 76% να δηλώνει ότι έχει μάθει αρκετά ή πολλά, και ακολουθούν η οικογένεια με 65% και το Διαδίκτυο με 62%. Το σχολείο περιορίζεται στο 55%, ενώ μόλις το 12% δηλώνει ότι έχει μάθει πολλά από τη σχολική εκπαίδευση.
«Εχουμε την τάση να λέμε ότι οι νέοι δεν ξέρουν», επισημαίνει ο κ. Κωνσταντινίδης. «Οφείλω να πω ότι το σχολείο δεν φαίνεται να υπήρξε ποτέ ένας καλός δίαυλος. Το λέω αυτό γιατί συνηθίζουμε οι μεγαλύτεροι να λέμε ότι οι σημερινοί δεν ξέρουν και τα σχολεία καταστράφηκαν και δεν μεταδίδουν τη γνώση. Σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες η έρευνα κατέγραψε ότι δεν ήταν το σχολείο ο μηχανισμός από τον οποίο έλαβαν γνώση. Αρα, το σχολείο παρουσιάζει διαχρονικά αυτό το πρόβλημα, δεν συμβαίνει μόνο σήμερα».
Η έρευνα το δείχνει καθαρά. Η αποτίμηση του σχολείου παραμένει σχεδόν αμετάβλητη μεταξύ των ηλικιακών ομάδων, με τα ποσοστά όσων δηλώνουν ότι έμαθαν αρκετά ή πολλά να κυμαίνονται μεταξύ 54% και 56%.
Ο καθηγητής προτείνει μια πιο ανοιχτή προσέγγιση της ιστορικής περιόδου, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς φόβο απέναντι στις εσωτερικές συγκρούσεις και τις διαφορετικές ερμηνείες.
«Να μη φοβόμαστε τη διαφοροποίηση, να μην ευθυγραμμιζόμαστε, γιατί μόνο γνωρίζοντας μπορείς να επιλέξεις. Και χωρίς να έχεις την πληροφορία, όπως δείχνει η έρευνα, τελικά δεν έχεις και καμία εικόνα. Μένεις μόνο στους συμβολισμούς. Μια ολόκληρη περίοδος γίνεται απλώς μία ημερομηνία».
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι απαντήσεις για την καθιέρωση μιας δεύτερης επετείου ιστορικής μνήμης. Το 30% των ερωτηθέντων επιλέγει την 8η Μαΐου 1945, ημέρα λήξης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, ενώ το 21% θεωρεί ότι δεν χρειάζεται άλλη ημερομηνία. Ακολουθεί η 12η Οκτωβρίου 1944, ημέρα απελευθέρωσης της Αθήνας, με 17%.
«Χάνουμε την ουσία»
Η έρευνα, η οποία πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά από τις 8 έως τις 11 Οκτωβρίου σε πανελλαδικό δείγμα 500 ενηλίκων, παρουσιάστηκε την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου σε εκδήλωση του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, με τη συμμετοχή του υφυπουργού Εσωτερικών Κώστα Γκιουλέκα και του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου του ΠΑΣΟΚ Παύλου Χρηστίδη.
«Ηταν μια ευκαιρία να ακουστούν διαφορετικές πτυχές και να δοθεί χώρος σε μια ουσιαστική συζήτηση για την ιστορική μνήμη. Είναι και μία πρόταση του πανεπιστημίου για τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να τιμούμε τέτοιες ημέρες, πέρα από το καθιερωμένο πανηγυρικό πλαίσιο των επετείων», μας λέει ο κ. Κωνσταντινίδης.
Κλείνοντας, τον ρωτάμε ποιο ήταν το συμπέρασμα της έρευνας, το οποίο ο ίδιος ξεχώρισε. «Υπάρχει μία διαφορά μεταξύ της 28ης Οκτωβρίου ως τελετουργίας και της 28ης ως Ιστορίας», απαντά. «Το τελετουργικό “στρώμα” μοιάζει να είναι ισχυρό. Ξέρουμε τι έγινε στις 28 Οκτωβρίου. Ξέρουμε τι πρέπει να προσέξουμε -ίσως το επαναλαμβάνουμε ως ποίημα-, αλλά ταυτόχρονα μένοντας στο τελετουργικό χάνουμε την ουσία».
Comments